फेरिँदै देउसीभैलो खेल्ने शैली

लमजुङ, २५ कात्तिकः तिहार भन्नेबित्तिकै देउसीभैलोको झल्को आउँछ । गाउँघरका आँगनमा भेला भएर मादल, झ्यालीलगायत परम्परागत बाजाको तालमा मौलिक गीत गाउँदै, नाच्दै र भट्याउँदै देउसीभैलो खेल्ने पुरानो चलन अहिले क्रमशः परिवर्तन हुँदै गएको छ ।

आधुनिक प्रविधिको प्रयोग बढेसँगै देउसीभैलो खेल्ने शैली, बाजागाजा र गीतसङ्गीतमा समेत परिवर्तन आएको हो । केही वर्षअघिसम्म लमजुङका गाउँघरमा तिहारका बेला साथीभाइ तथा युवायुवती एकै ठाउँमा भेला भएर मादल र झ्याली बजाउँदै तिहारसँग सम्बन्धित मौलिक गीत गाउने, भट्याउने र नाचगान गर्ने गर्थे । देउसीभैलो मनोरञ्जनको माध्यममात्र नभई संस्कार, संस्कृति र परम्परालाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने अवसरसमेत बन्ने गरेको थियो ।

घरघरमा पुगेर देउसीभैलो खेल्दा घरधनीले समूहलाई स्वागत गर्दै आफ्नो गच्छेअनुसार अन्न, पैसा तथा अन्य सामग्री दिने चलन थियो । देउसीभैलो खेल्ने समूहले पनि घरपरिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै भट्याउने तथा आशीर्वाद दिने गर्थे । यसले गाउँघरमा आपसी सद्भाव, सहयोग र आत्मीयता बढाउनसमेत योगदान पुर्याउने गरेको थियो । दोर्दी गाउँपालिकाका ७५ वर्षीय बुद्धिमान श्रेष्ठका अनुसार पहिले साथीभाइ एकै ठाउँमा भेला भएर परम्परागत बाजा बजाउँदै तिहारका मौलिक गीत गाउने र भट्याउने गरिन्थ्यो ।

देउसीभैलोमा बलिराजाको प्रसङ्ग जोडेर गीत गाउने, परम्पराको महत्त्व बुझाउने तथा घरपरिवारलाई सुख, शान्ति र समृद्धिको आशीर्वाद दिने चलन रहेको उहाँले बताउनुभयो । “पहिले देउसीभैलोमा आफ्नै मौलिक भाका र परम्परागत गीत गाउने चलन थियो, अहिले त्यस्तो शैली कम हुँदै गएको छ”, उहाँले भन्नुभयो । उहाँका अनुसार अहिले तिहारसँग सम्बन्धित मौलिक गीतभन्दा मनोरञ्जन र नाचगानलाई प्राथमिकता दिने आधुनिक गीत बढी बज्न थालेका छन् । कतिपय समूहमा विदेशी गीतको प्रभावसमेत देखिन थालेको छ ।

मादल र झ्याली बजाएर मौलिक भाकामा नाचगान गर्ने समूह कमै भेटिने गरेको उहाँको भनाइ छ । आधुनिक प्रविधिको प्रयोगसँगै देउसीभैलो खेल्ने शैलीमा आएको परिवर्तनलाई युवापुस्ताले भने सहजता र मनोरञ्जनसँग जोडेर हेर्ने गरेका छन् । मस्र्याङ्दी गाउँपालिकाका पूर्णबहादुर गुरुङका अनुसार अहिले देउसीभैलोमा डेक, उफर र माइकको प्रयोग बढेको छ । यसले गीतसङ्गीत बजाउन र सामूहिक प्रस्तुति दिन सहज बनाएको छ । पहिले मादल बजाउन जान्ने मानिस कम हुनु र युवापुस्तामा त्यसप्रति खासै चासो नहुनु पनि परम्परागत बाजाको प्रयोग घट्नुको एउटा कारण रहेको उहाँ बताउनुहुन्छ ।

अहिले डेक र उफरबाट गीत बजाउन तथा माइक प्रयोग गर्न सहज भएकाले आधुनिक उपकरणप्रतिको आकर्षण बढेको उहाँको भनाइ छ । आधुनिक उपकरणले देउसीभैलोलाई सहज र मनोरञ्जनात्मक बनाए पनि पुराना भाका र गीतप्रति युवापुस्ताको रुचि तथा जानकारी घट्दै गएको उहाँले बताउनुभयो । मौलिकता जोगाउन युवापुस्ताले तिहारसँग सम्बन्धित परम्परागत गीत गाउने, नाच्ने र संस्कृतिको महत्त्व बुझ्न आवश्यक रहेको उहाँको भनाइ छ । सबै वर्ग र समूह एकजुट भएर संरक्षणमा लाग्न नसके मौलिक देउसीभैलो केही वर्षमै लोप हुने अवस्थामा पुग्न सक्ने उहाँको चिन्ता छ । स्थानीय लोकसंस्कृतिका जानकार रामबहादुर घिमिरे देउसीभैलोलाई मनोरञ्जनसँगै परम्परागत संस्कार, सामाजिक सद्भाव र आपसी आत्मीयतासँग जोडिएको सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा लिनुहुन्छ ।

उहाँका अनुसार देउसीभैलोले दुःखमा परेका नागरिकलाई समेत केही समय खुसी र मनोरञ्जन प्रदान गर्दै समाजमा सुख, शान्ति र आपसी सद्भावको सन्देश फैलाउने काम गर्छ । घरपरिवारलाई शुभकामना र आशीर्वाद दिने परम्परागत पक्षसमेत यसमा जोडिएको छ । आधुनिक प्रविधिको बढ्दो प्रयोगले परम्परागत गीत, भाका र बाजागाजाको अभ्यास कमजोर बनाउँदै लगेको उहाँको भनाइ छ । मौलिक संस्कृति संरक्षणका लागि स्थानीय तहले युवापुस्तालाई यसको महत्त्व बुझाउने, परम्परागत गीत, भाका र बाजागाजासम्बन्धी तालिम दिने तथा सांस्कृतिक समूहलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रम ल्याउनुपर्नेमा उहाँले जोड दिनुभयो ।

नयाँ पुस्तालाई यसप्रति जागरुक बनाउन सके मात्रै मौलिक संस्कृतिको संरक्षण गर्न सकिने उहाँको भनाइ छ । देउसीभैलो समयसँगै बदलिनु स्वाभाविक भए पनि यसको मौलिक पहिचान जोगाउनु उत्तिकै आवश्यक छ । आधुनिक प्रविधिको प्रयोगसँगै परम्परागत गीत, बाजागाजा र भट्याउने शैलीलाई पनि निरन्तरता दिनसके तिहारको सांस्कृतिक मौलिकता नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न सहज हुनेछ ।