
गुल्मी, ५ मङ्सिर : केही दशक अघिसम्म गाउँघरमा तोरी र चिउरी पेल्नका लागि प्रयोग हुने परम्परागत काठका कोल अहिले विस्तारै लोपहुँदै गएको छ । पछिल्लो समयमा सहरदेखि गाउँसम्म आधुनिक प्रविधिको विकाससँगै तेल पेल्नका मेसिनको प्रयोग बढेपछि परम्परागत रूपमा तोरी, चिउरी र सरसिउँ पेल्न प्रयोग गरिने परम्परागत कोल गाउँघरबाट विस्तारै लोप हुँदै गएका छन् ।
सालका काठका मुढालाई परम्परागत सीपको प्रयोग गरी निर्माण गरिने यस्ता कोल कुनै समय गाउँघरमा महत्वपूर्ण साधनका रुपमा रही आएका थिए ।
विगतमा गाउँले मिलेर सार्वजनिक स्थानमा कोल गाड्ने र त्यही कोलमा तोरी तथा चिउरी पेलेर तेल निकाल्ने गरिने प्रचलन थियो । घरघरमा उत्पादन हुने तोरी, चिउरी तथा अन्य तेलहन बाली प्रशोधन गर्न गाउँले पालैपालो महिनौसम्म कोलको प्रतीक्षा गर्ने अभ्यास थियो । उक्त परम्परागत प्रविधि अहिले सम्झनामा मात्र सीमित हुन थालेको जिल्लाको मुसिकोट नगरपालिका‐२ पास्तीकी उमाकला घिमिरे बताउनुहुन्छ ।
गुल्मीको मुसिकोट, इस्मा, गुल्मी दरबार, छत्रकोटलगायतका क्षेत्रमा विगतमा काठका कोलको प्रयोग व्यापक रूपमा हुने गरेको थियो । स्थानीयले आफ्नै खेतबारीमा उत्पादन गरेको तोरी, सरसिउँ र वन जङ्गलबाट सङ्कलन गरेको चिउरी प्रशोधन गरी घरायसी प्रयोजनका लागि तेल र चिउरीबाट घिउ उत्पादन गरिन्थ्यो ।
अहिले गाउँघरमा समेत सजिलो र छिटो तरिकाले तेल पेल्न आधुनिक मेसिनको प्रयोगसँगै पुरानो प्रविधि पनि विस्थापित हुँदै जान थालेको छ । छत्रकोट गाउँपालिका–५ हर्दिनेटाका जनक पन्तका अनुसार परम्परागत प्रविधि र सामग्रीको महत्व बुझ्न नसक्दा गाउँघरका पुराना सम्पदा विस्तारै हराउँदै जान थालेको छ ।
पुराना सामग्रीको संरक्षणभन्दा मानिसलाई आफ्नो काम कसरी छिटो र सजिलो तरिकाले गर्न सकिन्छ भन्नेतिर लागेको उहाँको भनाइ छ । नयाँ पुस्तालाई देखाउनका लागि पनि यस्ता परम्परागत प्रविधिको संरक्षणमा स्थानीय सरकार र समुदायले ध्यान दिनुपर्ने उहाँले बताउनुभयो ।
गुल्मीका गाउँघरमा काठका कोलको महत्व चिउरीसँग पनि जोडिएको छ । तोरी र सरसिउँ पेल्न आधुनिक मेसिनको प्रयोग गरिने भए पनि चिउरीको दानाबाट परम्परागत तरिकाले घिउ निकाल्न गाउँघरमा अझै काठको कोलको प्रयोग गरिँदै आएको छ ।
चिउरी विशेष गरी पहाडी भेगका वनजङ्गल तथा पाखा पखेरामा पाइने फलहो । चिउरीको बियाँलाई सुकाएर कोलमा पिसेपछि घिउ निकाल्ने गरिन्छ । चिउरीको घिउ परम्परागत रूपमा खाना पकाउन, बत्ती बाल्न तथा साबुन र सौन्दर्य सामग्री बनाउनका लागिसमेत प्रयोग हुँदै आएको छ ।
चिउरीको घाँस पशुचौपायाको आहारका रूपमा प्रयोग गरिन्छ भने फूल मौरीका लागि राम्रो चरन क्षेत्र मानिन्छ । गाउँघरमा जेठको अन्तिम सातादेखि चिउरीको दाना सङ्कल नगर्ने र असोजदेखि मङ्सिरसम्म काठको कोलमा पेलेर घिउ निकाल्ने प्रचलन छ ।
काठ काकोलबाट तेल तथा घिउ निकाल्ने प्रक्रिया भने आफैँमा त्यति सहज छैन । कोल सञ्चालन गर्न आवश्यक जनशक्ति चाहिने भएकाले विगतमा गाउँका सबै मानिस मिलेर पालैपालो महिनौैँसम्मकोल चलाउने गरेको गुल्मी दरबार गाउँपालिका‐१ बलिथुमकागङ्गु कुँवर बताउनुहुन्छ ।
उहाँका अनुसार पहिले गाउँमा तोरी र चिउरी पेल्न सबै मिलेर काम गर्ने चलन थियो । एक्लै काम गर्न समस्या हुने भएकाले विगतमा गाउँलेहरूबीच एक आपसमा सहयोग आदानप्रदान हुन्थ्यो । अहिले आधुनिक मेसिनबाट कुनै झन्झेट विना नै तेल पेल्न सकिने भएपछि काठे कोलको प्रयोग विस्तारै घट्दै गएको कुँवरले बताउनुभयो ।
प्रविधिको विकाससँगै जिल्लाका अधिकांश पालिकाबाट काठका कोल हराउँदै गएपनि गुल्मी दरबार, मुसिकोट र छत्रकोट लगायतका पालिकामा स्थानीयवासीले अझै पनि यसको संरक्षण गर्दै आएको पाइएको छ ।
ती स्थानमा अझै पनि परम्परागत तरिकाले चिउरीको दाना पेलेर घिउ उत्पादन गरिँदै आएको छ । जिल्लामा आयोजना हुने विभिन्न मेला महोत्सवमा यस्ता परम्परागत सामग्रीको प्रदर्शनसमेत गरिँदै आएको छ । तर दीर्घकालीन रुपमा यस्ता परम्परागत सामग्रीको संरक्षणमा भने अझै पनि खासै ध्यान पुग्न भने नसकेकोे स्थानीय बताउँछन् ।

प्रत्यूष नेटवर्क प्रा.ली. द्धारा प्रकाशित
नीलकण्ठ नपा. ३ सुगमटोल धादिङबेशी
०१०५२११७५,९८५११२०८५०
जि.प्र.का. धा. दर्ता नं. ०६।०६१।०६२
जि. हु.का. धा. दर्ता न. ०६।०६९।७०
सूचना विभाग दर्ता नम्बर: ५२१०
| अध्यक्ष /संचालक : | श्री दिपा लम्साल - (९८५११२०९४०) |
| प्रधानसम्पादक : | श्री बद्री अधिकारी - (९८५११२०८५०) |
| कार्यकारी सम्पादक : | अर्जुन प्रसाद खतिवडा - (९८४९३३९२२२) |
| कानूनी सल्लाहकार : | ..... |
| बजार ब्यबस्थापक : | ..... |