२०८३ आश्विन १८, आईतबार
खगेन्द्र प्रसाद जोशी (स्वास्थ्यकर्मी-नेपालसरकार)
हरेक वर्ष मार्च २४ का दिन मनाइने विश्व क्षयरोग दिवसले मानव स्वास्थ्यका लागि अझै चुनौतीका रूपमा रहेको क्षयरोग (TB) विरुद्धको लडाइँलाई थप सशक्त बनाउने अवसर प्रदान गर्दछ। सन् १८८२ मा डा. रोबर्ट कोचले क्षयरोगको जीवाणु पत्ता लगाएको दिनको स्मरणमा मनाइने यो दिवसले आजको युगमा पनि TB नियन्त्रणका लागि निरन्तर प्रयास आवश्यक रहेको सन्देश दिन्छ।
नेपालमा क्षयरोग अझै पनि प्रमुख जनस्वास्थ्य समस्याको रूपमा विद्यमान छ। यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा निदान, उपचार र निगरानीमा उल्लेखनीय सुधार भएका छन्, तर अझै पनि धेरै बिरामी पहिचान बाहिर छन्, कतिपयले उपचार बीचमै छोड्छन्, र बहुऔषधि प्रतिरोधी (MDR-TB) को समस्या पनि चुनौतीका रूपमा उभिएको छ। यसै सन्दर्भमा यस वर्षको नारा— “हो, हामी क्षयरोग अन्त्य गर्न सक्छौं: राष्ट्रिय अभियान, हाम्रो योगदान” ले देशको नेतृत्व, स्थानीय तहको सक्रियता र समुदायको सहभागिताबाट TB अन्त्य सम्भव छ भन्ने स्पष्ट सन्देश दिन्छ।
नेपालको अवस्था
नेपालमा क्षयरोग अझै पनि गम्भीर जनस्वास्थ्य समस्याको रुपमा रहेको छ। हरेक बर्ष करिव ७० हजार नयाँ क्षयरोगका बिरामीहरु अनुमानित रुपमा रहेको पाइन्छ भने तीमध्ये झन्डै ४० हजार जति मात्र उपचारमा दर्ता भएका छन्, जसले धेरै बिरामी (झन्डै ३० हजार) अझै पहिचान बाहिर रहेको देखाउँछ।
त्यस्तै हरेक बर्ष लगभग १८ हजार क्षयरोगी बिरामीको मृत्यु हुने अनुमान छ, जसले यो रोग नेपालमा मृत्युको प्रमुख कारणमध्ये एक रहेको पुष्टि गर्छ। यसले क्षयरोग नियन्त्रणमा उल्लेखनीय प्रयास भए पनि अझै ठुलो खाडल रहेको स्पष्ट पार्छ।
यसरी ठुलो संख्यामा बिरामी पत्ता नलाग्नुका कारणहरुमा जनचेतनाको कमी, सामाजिक अन्धविश्वास, दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच अभाव, परिक्षण सेवाको सिमितता तथा बिरामीको ढिलो स्वास्थ्य संस्था पुग्ने प्रवृत्ति प्रमुख छन्। अब समाधानका लागि परम्परागत पर्खाइमा आधारित सेवाबाट बाहिर निस्केर सक्रिय खोजलाई तीव्र बनाउन आवस्यक छ। घरदैलो कार्यक्रम, उच्च जोखिम समुहमा स्क्रिनिङ, र समुदाय स्तरमा FCHV तथा स्वास्थ्यकर्मीको परिचालन अत्यन्त प्रभावकारी हुन सक्छ।
क्षयरोग: रोग मात्र होइन, सामाजिक चुनौती पनि
क्षयरोग केवल एक संक्रामक रोग मात्र होइन, यो गरिबी, कुपोषण, अशिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा सीमित पहुँचसँग गहिरो सम्बन्ध रहेको सामाजिक समस्या पनि हो।
गरिब तथा सीमान्तकृत समुदायमा यसको जोखिम बढी हुन्छ।
पोषण अभावले रोगको संवेदनशीलता बढाउँछ।
सामाजिक कलंक (stigma) का कारण बिरामीले रोग लुकाउने प्रवृत्ति हुन्छ।
समयमै उपचार नपाउँदा संक्रमण समुदायमा फैलिन्छ। यसैले क्षयरोग (TB) नियन्त्रण स्वास्थ्य क्षेत्र मात्र होइन, बहु-क्षेत्रीय हस्तक्षेप आवश्यक पर्ने विषय हो।
नेपालमा वर्तमान अवस्था र चुनौतीहरू
नेपाल सरकारले राष्ट्रिय क्षयरोग नियन्त्रण कार्यक्रममार्फत DOTS रणनीति सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गरिरहेको छ। तर अझै पनि केही प्रमुख चुनौतीहरू रहेका छन्:
Missed cases (छुटेका बिरामी)
Treatment default (बीचमै उपचार छोड्ने)
MDR-TB को बढ्दो जोखिम
दुर्गम क्षेत्रमा पहुँचको समस्या
मानव स्रोत र उपकरणको अभाव यस्ता चुनौतीहरू समाधान गर्न स्थानीय स्तरदेखि राष्ट्रिय तहसम्म समन्वयात्मक प्रयास आवश्यक छ।
स्वास्थ्यकर्मीको विस्तृत भूमिका
स्वास्थ्यकर्मी TB नियन्त्रणका अग्रपंक्तिका नायक हुन्। उनीहरूको जिम्मेवारी केवल उपचारमा सीमित नभई समग्र व्यवस्थापनमा फैलिएको हुन्छ: मुख्य कार्यहरु:
शंकास्पद बिरामीको सक्रिय पहिचान (≥२ हप्ता खोकी, तौल घट्नु, ज्वरो)
खकार परिक्षण (sputum test, GeneXpert) जस्ता परीक्षणको व्यवस्थापन
DOTS कार्यक्रममार्फत प्रत्यक्ष निगरानीमा औषधि सेवन सुनिश्चित
ADR (Adverse Drug Reaction) को निगरानी र व्यवस्थापन
HIV-TB co-infection को पहिचान
बिरामी तथा परिवारलाई निरन्तर काउन्सेलिङ
गोपनीयता र सम्मानजनक व्यवहार कायम राख्ने
जनस्वास्थ्यकर्मीको रणनीतिक भूमिका
जनस्वास्थ्यकर्मीहरूले TB नियन्त्रण कार्यक्रमलाई समुदायमा पुर्याउने पुलको काम गर्छन्:
Active Case Finding (ACF) मार्फत घरदैलो खोज
Contact tracing—एक बिरामीबाट अन्य जोखिममा रहेका व्यक्तिको परीक्षण
Health education—TB सर्छ तर निको हुन्छ भन्ने सन्देश फैलाउने
Stigma reduction—भेदभाव हटाउने अभियान
Defaulter tracing—उपचार छुटाएका बिरामीलाई पुनः ल्याउने
पोषण, सरसफाइ र स्वस्थ जीवनशैलीमा जोड
स्थानीय सरकार (गाउँपालिका/नगरपालिका) को सशक्त भूमिका
संघीय प्रणालीमा स्थानीय तह TB नियन्त्रणको मेरुदण्डको रूपमा उदाएको छ।
स्वास्थ्य कार्यक्रमका लागि पर्याप्त बजेट विनियोजन
स्वास्थ्य संस्थामा मानव स्रोत र उपकरण उपलब्धता
Screening camp, mobile clinic सञ्चालन
विद्यालय, महिला समूह, FCHV मार्फत सचेतना विस्तार
निजी तथा गैरसरकारी संस्थासँग साझेदारी स्थानीय तहको स्वामित्व बिना TB अन्त्यको लक्ष्य हासिल गर्न कठिन हुन्छ।
नवीन प्रविधि र पहलहरू
TB नियन्त्रणमा प्रविधिको प्रयोगले नयाँ सम्भावना खोलेको छ:
GeneXpert मार्फत छिटो र सही निदान
डिजिटल AI X-RAY को माध्यमबाट परिक्षण
HMIS/ DHIS2/ E-TB मार्फत निगरानी
पोषण सहयोग कार्यक्रम
MDR-TB का लागि विशेष उपचार केन्द्र
साझेदारी, लगानी र उत्तरदायित्व
यस वर्षको नाराले “राष्ट्रिय अभियान” र “हाम्रो योगदान” लाई जोड दिएको छ। यसको अर्थ:
सरकार मात्र होइन, प्रत्येक नागरिक जिम्मेवार बन्नुपर्छ
पर्याप्त लगानी बिना TB अन्त्य सम्भव छैन
साझेदारी (Public-Private Partnership) आवश्यक
उत्तरदायित्व (Accountability) सुनिश्चित हुनुपर्छ
निष्कर्ष: अब काम गर्ने समय
क्षयरोग अन्त्य कुनै असम्भव लक्ष्य होइन। तर यसका लागि कागजमा मात्र योजना नभई व्यवहारमा कार्यान्वयन आवश्यक छ।
👉 स्वास्थ्यकर्मीको समर्पण
👉 जनस्वास्थ्यकर्मीको सक्रियता
👉 स्थानीय सरकारको नेतृत्व
👉 समुदायको सहभागिता यी सबै मिलेर मात्र TB अन्त्य सम्भव छ।
समग्रमा, झण्डै ३० हजार ‘लुकेका बिरामी’ पत्ता लगाउन समुदायमा पुग्ने सेवा, स्थानीय सरकारको सक्रिय नेतृत्व, र हरेक नागरिकको सहभागिता अनिवार्य रहेको छ। यसमार्गबाट मात्र क्षयरोग अन्त्यको लक्ष्य यथार्थमा परिणत हुन सक्छ।
यस विश्व क्षयरोग दिवस २०२६ को अवसरमा हामी सबैले एउटै प्रतिबद्धता गरौं –
“हो, हामी क्षयरोग अन्त्य गर्न सक्छौं: राष्ट्रिय अभियान, हाम्रो योगदान”
👉 खगेन्द्र प्रसाद जोशी (स्वास्थ्यकर्मी-नेपालसरकार)
हाल -नेत्रावती डबजोङ गाउँपालिकामा कार्यरत
स्थायीठेगाना: गोकुलेश्वर,बैतडी ।
प्रत्यूष नेटवर्क प्रा.ली. द्धारा प्रकाशित
नीलकण्ठ नपा. ३ सुगमटोल धादिङबेशी
०१०५२११७५,९८५११२०८५०
जि.प्र.का. धा. दर्ता नं. ०६।०६१।०६२
जि. हु.का. धा. दर्ता न. ०६।०६९।७०
सूचना विभाग दर्ता नम्बर: ५२१०
| अध्यक्ष /संचालक : | श्री दिपा लम्साल - (९८५११२०९४०) |
| प्रधानसम्पादक : | श्री बद्री अधिकारी - (९८५११२०८५०) |
| कार्यकारी सम्पादक : | अर्जुन प्रसाद खतिवडा - (९८४९३३९२२२) |
| कानूनी सल्लाहकार : | ..... |
| बजार ब्यबस्थापक : | ..... |
