विचार : दसैँ : आत्मजागरण र धर्मविजय

काठमाडौँ, ३० असोज (रासस) : बडादसैँ नेपाली समाजको महान् धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक पर्व हो । यो केवल देवी दुर्गाको पूजा, टीका र जमरा ग्रहण गर्ने उत्सव मात्र नभई आत्मशुद्धि, आत्मचिन्तन, साधना र दैवी चेतनाको अनुभूति गर्ने पवित्र अवसर पनि हो । दसैँले मानिसलाई बाह्य संसारको कोलाहलबाट केही क्षण अलग भई आफ्नै अन्तर्मनलाई नियाल्न, जीवनको उद्देश्यबारे चिन्तन गर्न र सत्य, धर्म तथा सदाचारको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छ । यस पर्वको मूल सन्देश असत्यमाथि सत्यको, अधर्ममाथि धर्मको, अज्ञानमाथि ज्ञानको र नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि सकारात्मक चेतनाको विजय हो । त्यसैले दसैँलाई बाह्य उत्सवका रूपमा मात्र नभई मानिसको आन्तरिक रूपान्तरणको महापर्वका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक छ ।

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार, देवी दुर्गाले महिषासुर नामक असुरको वध गरी देवता तथा समस्त प्राणीको रक्षा गरेकी थिइन् । महिषासुरको अत्याचारबाट पीडित देवताहरूको प्रार्थनापछि विभिन्न दैवी शक्तिको तेजबाट प्रकट भएकी देवी दुर्गाले अधर्मविरुद्ध सङ्घर्ष गरी धर्मको स्थापना गरेको धार्मिक आख्यान पाइन्छ । त्यसैगरी, भगवान् श्रीरामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्ग पनि विजयादशमीको महत्वसँग जोडिएको छ । यी धार्मिक घटनाहरूले न्याय, अत्याचार र अहङ्कार जतिसुकै शक्तिशाली देखिए पनि सत्य र धर्मको शक्ति अन्ततः विजयी हुन्छ भन्ने शाश्वत सन्देश दिन्छन् । धर्मको विजय कुनै एक व्यक्तिको सफलता मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजमा न्याय, शान्ति र सद्भाव स्थापित हुने अवस्थासमेत हो ।

आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा महिषासुर र रावण बाह्य पात्र मात्र नभई मानिसभित्र रहेका अहङ्कार, लोभ, क्रोध, मोह, इष्र्या, द्वेष र अज्ञानजस्ता दुर्गुणका प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । मानिसले बाह्य संसारमा अनेकौँ उपलब्धि हासिल गरे पनि आफ्ना नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि नियन्त्रण गर्न सकेन भने उसको आन्तरिक जीवन अशान्त रहन सक्छ । धन, पद, प्रतिष्ठा र शक्तिले भौतिक सफलता दिन सक्छन्, तर आत्मिक शान्तिका लागि विवेक, सन्तोष, करुणा र आत्मानुशासन आवश्यक हुन्छ । त्यसैले दसैँले हामीलाई अरूमाथि विजय प्राप्त गर्नुभन्दा पहिले आफ्नै कमजोरी पहिचान गर्न र तिनलाई सुधार्न सिकाउँछ । आफ्नो क्रोधलाई संयममा, घृणालाई प्रेममा, लोभलाई सन्तोषमा र अहङ्कारलाई विनम्रतामा रूपान्तरण गर्न सक्नु नै दसैँको वास्तविक आध्यात्मिक विजय हो ।

दसैँको सुरुआत घटस्थापनाबाट हुन्छ । यस दिन विधिपूर्वक घट स्थापना गरी जमरा राखिन्छ र देवी दुर्गाको आराधना सुरु गरिन्छ । घटलाई पवित्रता, जीवन र दैवी उपस्थितिको प्रतीकका रूपमा लिने धार्मिक परम्परा छ । जमराको हरियालीले जीवनको निरन्तरता, आशा, उर्वरता, नवजीवन र समृद्धिको सन्देश दिन्छ । बीउबाट अङ्कुर पलाए झैँ मानिसको जीवनमा पनि सदाचार, सत्कर्म र आध्यात्मिक चेतनाका बीउ रोपिएमा असल चरित्रको विकास हुन सक्छ । घटस्थापनाले नयाँ सङ्कल्प गर्ने, मनलाई पवित्र बनाउने र जीवनलाई सकारात्मक दिशामा अघि बढाउने अवसर प्रदान गर्छ । यस दिनदेखि सुरु हुने नवरात्रि देवी शक्तिको उपासना, ध्यान, जप, पाठ र आत्मचिन्तनका लागि विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

नवरात्रिका नौ दिनलाई देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको आराधना गर्ने समयका रूपमा लिइन्छ । धार्मिक परम्परामा देवीका विभिन्न स्वरूपले शक्ति, ज्ञान, धैर्य, करुणा, पवित्रता र साहसजस्ता गुणहरूको प्रतिनिधित्व गर्छन् । यस अवधिमा भक्तजनहरूले आफ्नो आस्था र परम्पराअनुसार पूजा, व्रत, ध्यान तथा अन्य धार्मिक अनुष्ठान गर्छन् । यी अभ्यासले मनलाई अनुशासित बनाउन, विचारलाई शुद्ध गर्न र आत्मबल बढाउन सहयोग पुर्याउन सक्छन् । आध्यात्मिक साधनाको उद्देश्य केवल कुनै इच्छा पूरा गराउनु होइन, आफ्नो चेतना परिष्कृत गर्नु र जीवनलाई असल कर्मतर्फ निर्देशित गर्नु पनि हो । जब मानिस श्रद्धाका साथ आफ्ना विचार र व्यवहारको समीक्षा गर्छ, तब उसले आफ्ना कमजोरी बुझ्ने र सुधार्ने अवसर प्राप्त गर्छ। यसरी नवरात्रि बाह्य आराधनासँगै आन्तरिक साधनाको यात्रा पनि बन्न सक्छ ।

दसैँका अवसरमा मनाइने फूलपाती, महाअष्टमी र महानवमीका आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व छन् । फूलपाती भित्र्याउने परम्पराले शुभता, पवित्रता र दैवी शक्तिप्रतिको श्रद्धा अभिव्यक्त गर्छ । महाअष्टमी र महानवमीका दिन देवीको विशेष पूजा तथा आराधना गरिन्छ । यी अवसरहरूले मानिसलाई जीवनमा शक्ति र साहसको महत्त्व सम्झाउँछन् तर शक्ति भनेको अरूलाई दबाउने क्षमता मात्र होइन; अन्यायविरुद्ध उभिने साहस, सत्यको रक्षा गर्ने दृढता, विपत्तिमा धैर्य धारण गर्ने क्षमता र दुःखीलाई सहयोग गर्ने संवेदनशीलता पनि हो । देवी दुर्गाको उपासनाको आध्यात्मिक अर्थलाई व्यवहारमा उतार्नु भनेको आफूमा रहेका असल गुणलाई जागृत गर्नु र समाजमा न्याय तथा करुणाको पक्षमा सक्रिय रहनु हो ।

विजयादशमी दसैँको सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिनमध्ये एक हो । यस दिन परिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ । निधारमा लगाइने टीका शुभता, विजय, श्रद्धा र मङ्गल कामनाको प्रतीक हो भने जमरा जीवन, उर्वरता र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । ज्येष्ठ व्यक्तिबाट प्राप्त आशीर्वादले दीर्घायु, स्वास्थ्य, ज्ञान, सद्बुद्धि र सफल जीवनको कामना व्यक्त गर्छ । यस परम्पराले परिवारमा सम्मान, प्रेम र आत्मीयता कायम राख्न सहयोग पुर्याउँछ तर यसको आध्यात्मिक अर्थ बाह्य विधिमा मात्र सीमित छैन । टीका लगाउँदा मनमा पवित्रता, जमरा ग्रहण गर्दा जीवनप्रति कृतज्ञता र आशीर्वाद लिँदा असल आचरण अपनाउने सङ्कल्प जागृत हुनुपर्छ । अग्रजको सम्मान गर्नु भनेको उहाँहरूको अनुभव र ज्ञानबाट सिक्नु हो भने नयाँ पुस्तालाई नैतिकता, करुणा र जिम्मेवारीको संस्कार दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।

दसैँको वास्तविक आध्यात्मिक साधना मन्दिरमा दीप प्रज्वलन गर्नुमा मात्र सीमित हुँदैन; आफ्नै हृदयमा सत्य, करुणा र मानवताको दीप बाल्नुमा पनि निहित हुन्छ । देवी दुर्गाको आराधना गर्नु भनेको अन्यायविरुद्ध उभिने साहस र निर्बलको संरक्षण गर्ने भावना विकास गर्नु हो । भगवान् श्रीरामको आदर्श स्मरण गर्नु भनेको मर्यादा, त्याग, कर्तव्य र नैतिकतालाई जीवनमा अपनाउनु हो । यदि हामीले पूजा त गर्यौँ तर मनमा घृणा राखिरह्यौँ, टीका त लगायौँ तर सम्बन्धमा कटुता कायम राख्यौँ र आशीर्वाद त लियौँ तर अरूप्रति करुणा देखाउन सकेनौँ भने यस पर्वको आध्यात्मिक उद्देश्य अधुरो रहन्छ । साँचो पूजा शुद्ध मनमा, साँचो धर्म असल कर्ममा र साँचो भक्ति निःस्वार्थ प्रेममा प्रकट हुन्छ । मानिसको व्यवहारमा सद्गुण देखिनु नै उसको धार्मिक चेतनाको महत्त्वपूर्ण अभिव्यक्ति हो ।

दसैँले परिवार, समाज र समग्र मानवताबीच सद्भाव स्थापित गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ । रोजगारी, अध्ययन वा अन्य कारणले घरबाट टाढा रहेका परिवारका सदस्यहरू सम्भव भएसम्म एक ठाउँमा भेला हुन्छन् । आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, ज्येष्ठ नागरिकबाट आशीर्वाद लिने, सानालाई माया गर्ने र आपसी सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउने परम्पराले पारिवारिक एकतालाई बलियो बनाउँछ । यस अवसरमा पुराना मनमुटाव त्याग्ने, गल्तीका लागि क्षमा माग्ने र अरूलाई क्षमा गर्ने अभ्यासले सम्बन्धमा नयाँ सुरुवात ल्याउन सक्छ । क्षमा गर्नु कमजोरी होइन; यो मनलाई द्वेषको भारबाट मुक्त गर्ने आध्यात्मिक गुण हो । प्रेम र सद्भावले भरिएको परिवार नै शान्त समाजको आधार हो । त्यसैले दसैँलाई केवल पारिवारिक जमघटमा सीमित नराखी सामाजिक सद्भाव र मानवीय एकताको पर्वका रूपमा पनि मनाउनुपर्छ ।

धर्मको वास्तविक सार विभाजन होइन, एकता हो; भक्तिको सार देखावा होइन, समर्पण हो; र आध्यात्मिकताको सार संसारबाट पलायन हुनु होइन, संसारमा रहेर पनि सत्य, करुणा र विवेकका साथ जीवन बिताउनु हो । धर्मको नाममा घृणा फैलाउनु, अरूको आस्थालाई अपमान गर्नु वा मानिसलाई जाति, भाषा, क्षेत्र र आर्थिक अवस्थाका आधारमा विभाजन गर्नु आध्यात्मिक चेतनाको उद्देश्यसँग मेल खाँदैन । धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै सबै मानिसप्रति न्यायपूर्ण र करुणामय व्यवहार गर्नु आवश्यक छ । दसैँको खुसी त्यतिबेला अझ अर्थपूर्ण हुन्छ, जब हामी दुःखी, असहाय, आर्थिक रूपमा कमजोर तथा एक्लोपनमा रहेका मानिसलाई सम्झन्छौँ र आफ्नो क्षमताअनुसार सहयोग गर्छौँ । भोकालाई भोजन, निराश व्यक्तिलाई आशा, एक्लो व्यक्तिलाई साथ र दुःखीलाई सान्त्वना दिनु पनि मानवताप्रतिको पवित्र सेवा हो ।

आजको भौतिकवादी र प्रतिस्पर्धात्मक युगमा मानिस धन, पद, प्रतिष्ठा र सफलताको खोजीमा निरन्तर व्यस्त छ । प्रविधि र भौतिक सुविधाले जीवनलाई सहज बनाएका छन्, तर मानिसको आन्तरिक शान्ति सधैँ त्यसैअनुसार बढेको छैन । धेरै अवस्थामा बाह्य उपलब्धिका बीच पनि असन्तोष, चिन्ता र मानसिक अशान्ति रहन सक्छ । यस्तो अवस्थामा दसैँले मानिसलाई केही क्षण रोकिन, आफ्नो जीवनलाई नियाल्न र आफूले पछ्याइरहेको मार्गबारे सोच्न प्रेरित गर्छ । हामीले कति सम्पत्ति कमायौँ भन्ने प्रश्नसँगै कति असल काम गर्यौँ, कति सम्बन्ध जोगायौँ, कति मानिसको दुःख कम गर्न सक्यौँ र आफ्नो मनलाई कति शान्त बनाउन सक्यौँ भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । भौतिक समृद्धि र आध्यात्मिक सन्तुलनबीच सामञ्जस्य कायम गर्न सक्नु नै अर्थपूर्ण जीवनको आधार हो ।

दसैँको अवसरमा हामीले केही आत्मिक सङ्कल्प गर्न सक्छौँ । असत्यको सट्टा सत्य बोल्ने, घृणाको सट्टा प्रेम रोज्ने, अहङ्कारको सट्टा विनम्रता अपनाउने, लोभको सट्टा सन्तोष विकास गर्ने र स्वार्थको सट्टा सेवाभावलाई प्राथमिकता दिने सङ्कल्प हाम्रो जीवन परिवर्तन गर्ने आधार बन्नसक्छ । अरूलाई दोष दिनुअघि आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्नु, गल्ती हुँदा स्वीकार गरी सुधार्नु, सफलता प्राप्त गर्दा विनम्र रहनु र कठिनाइमा धैर्य नछोड्नु पनि आध्यात्मिक अभ्यास हुन् । नियमित प्राथना, ध्यान, आत्मचिन्तन र सत्कर्मले मनलाई शान्त र विचारलाई स्पष्ट बनाउन सहयोग पुर्याउन सक्छन् । धार्मिक अनुष्ठानको प्रभाव हाम्रो दैनिक व्यवहारमा देखिन थालेपछि दसैँको सन्देश पर्वको अवधिभन्दा धेरै परसम्म फैलिन्छ ।

देवी दुर्गासँग शक्ति माग्नु भनेको सत्यको पक्षमा उभिने साहस र अन्यायको सामना गर्ने दृढता माग्नु हो । समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको कृपा चाहनु भनेको धनसँगै विवेक, सन्तोष र सदुपयोगको भावना विकास गर्नु हो । ज्ञानकी देवी सरस्वतीको आशीर्वाद चाहनु भनेको ज्ञानसँगै विनम्रता, विवेक र सद्बुद्धि प्राप्त गर्ने आकांक्षा राख्नु हो । यस अर्थमा शक्ति, समृद्धि र ज्ञान एकअर्काका पूरक हुन् । शक्ति विवेकविहीन भयो भने दमनको कारण बन्न सक्छ, समृद्धिमा करुणा भएन भने स्वार्थ बढ्न सक्छ र ज्ञानमा विनम्रता भएन भने अहङ्कार जन्मिन सक्छ । त्यसैले देवीदेवताको आराधनासँगै तिनले स्मरण गराउने सद्गुणलाई आफ्नो जीवनमा आत्मसात् गर्नु आवश्यक छ । यही समन्वयले भक्ति र व्यवहारबीचको दूरी कम गर्छ ।

प्रकृति र समस्त जीवप्रतिको संवेदनशीलता पनि आध्यात्मिक जीवनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । दसैँमा हुने धार्मिक तथा सामाजिक गतिविधि सञ्चालन गर्दा वातावरण सफा राख्ने, खाद्यान्न खेर नफाल्ने, अनावश्यक खर्चबाट बच्ने र आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार पर्व मनाउने बानी विकास गर्नुपर्छ । चाडपर्वका नाममा देखासिकी र प्रतिस्पर्धामा लागेर ऋणको बोझ बढाउनुको सट्टा सरलता, सन्तोष र आत्मीयतालाई प्राथमिकता दिनु उचित हुन्छ । पर्वको भव्यता खर्चको मात्राले होइन, त्यसले मानिसको मनमा उत्पन्न गर्ने प्रेम, शान्ति र सकारात्मकताले निर्धारण गर्छ । अरूको खुसीमा सहभागी हुनु, प्रकृतिको संरक्षण गर्नु र स्रोतसाधनको जिम्मेवार प्रयोग गर्नु पनि कृतज्ञता र करुणाको व्यावहारिक रूप हो ।

अन्ततः बडादसैँ आत्मजागरण, आत्मशुद्धि र धर्मविजयको पवित्र सन्देश बोकेको महापर्व हो । यसको सार देवीको चरणमा फूल चढाउनुमा मात्र होइन, आफ्नो व्यवहारमा सद्गुण फुलाउनुमा छ; निधारमा टीका लगाउनुमा मात्र होइन, हृदयमा प्रेम र विवेक जागृत गराउनुमा छ; अनि जमरा ग्रहण गर्नुमा मात्र होइन, जीवनमा आशा, सद्भाव र सकारात्मकताको बीउ रोप्नुमा छ । दसैँले हामीलाई सम्झाउँछ कि साँचो विजय अरूलाई पराजित गर्नुमा होइन, आफ्ना दुर्गुणमाथि नियन्त्रण प्राप्त गर्नुमा छ; साँचो समृद्धि धनको सञ्चयमा मात्र होइन, सन्तोष र सद्भावमा छ; र साँचो भक्ति प्रार्थनाका शब्दमा मात्र होइन, निःस्वार्थ सेवा तथा असल कर्ममा प्रकट हुन्छ । जब हामी सत्य, करुणा, क्षमा, सेवा र सदाचारलाई जीवनको आधार बनाउँछौँ, तब दसैँको आध्यात्मिक विजय हाम्रो व्यवहारमा प्रतिबिम्बित हुन थाल्छ । माता दुर्गाको कृपाले सबैको मनमा धर्मको प्रकाश, परिवारमा सुख शान्ति, समाजमा न्याय र मानवतामा प्रेम तथा सद्भाव स्थापित होस् । यही पवित्र कामनासहित सम्पूर्ण नेपालीमा बडादसैँको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना !