आलेखः न आफन्त रहे, न घरः छैन दसैँको रौनक

काठमाडौँ, ३० असोजः दसैँ नजिकिँदै गर्दा निराजन पौडेलको मन पटकपटक झुक्किन्छ । बजारमा दसैँको तयारीको चहलपहल देख्दा र सहरबाट घर फर्कनेको लर्को देख्दा उनको मनले पनि सम्झाउँछ, “ए, दसैँ आइसकेछ ! अब त घर जाने तयारी गर्नुपर्छ ।”

तर, यो उमङ्गको सानो लहर उठ्न नपाउँदै सेलाउन पुग्छ । दसैँको झल्कोसँगै उहाँको मनमा भोटेकोशी बाढीको अकल्पनीय कल्पना आउँछ र त्यसले आफ्नो गाउँबस्तीको बिभत्स दृश्य आँखै अगाडि ल्याइदिन्छ ।

जुन घरमा दसैँको खुसी छाउँथ्यो, परिवारसँगै बसेर विगतका दसैँहरु मनाइन्थ्यो आज त्यो घर नै छैन । जुन घरको आँगनमा परिवार र आफन्तसँग आत्मीयता र अपनत्व खुल्थ्यो, आज त्यो आँगन बाढीले बगर बनाइदिएको छ । बाढीले घरसँगै गाउँ फर्कने र रमाउने निराजनको सपना पनि बगाइदिएको छ । त्यसैले एकैछिनको मनको उमङ्गले उहाँलाई पटकपटक झस्काउँछ ।

दसैँ आयो, कैयौँ प्रदेशी घर फर्कन पाउँदैनन् । कसैलाई रोजगारीले रोक्छ, कसैलाई गरिबीले, त कसैलाई बाध्यताले छेक्छ । तर निराजनको पीडा यी सबैभन्दा फरक छ । उहाँको फर्कने घर नै छैन । अरूका लागि घर पुग्ने हतारो भइरहेको दसैँ उहाँका लागि भने आँशु भएर आएको छ । विडम्बना पनि कस्तो भने दसैँको यो छेकोमा निराजनको मन भने आफूले गुमाएको घरको सम्झनामा डुबुल्की मारिरहेको छ । दसैँमा घर पुगेका कैयौँले यतिखेर आफ्ना घरको ढोका खोलिरहँदा निराजनको मनले भने सम्झनाको ढोका खोलिरहेको छ र त्यो खाली घरमा विगतका खुसीहरू खोजिरहेको छ ।

दसैँमा गाउँ फर्कने बाटो त बनेको छ तर तर टेक्ने आँगन छैन । सम्झनामा घर छ तर आँखा अगाडि भने बगर । अनि छातीभित्र कहिल्यै निको नहुने घाउ र नपुरिने रिक्तता । हो, यतिखेर सहरतिर दसैँको माहोल बढ्दै जाँदा निराजनलाई भने भदौ १० गतेको कहालीलाग्दो बज्रपातले पिरोलिरहेको छ । त्यो दिन उहाँलाई न सम्झन मन छ, न बिर्सन नै सक्नुहुन्छ ।

नुवाकोटको विदुर नगरपालिका–स्थित सोलेका निराजन पौडेलले भदौ १० गते सर्वस्व गुमाउन पुगे । बुबा वासुदेव पौडेलसहित आमा गोमा, काका हिमालय, काकी उमा र बहिनी हिमानी बाढीमा बेपत्ता हुनुभयो ।

अहिले उहाँसँग न ती प्रियजन छन्, न बाबाआमाले सिन्कासिन्का जोडेर परेवाले गुँड लगाए झैँ जोडेको सम्पत्ति नै बाँकी रह्यो । आफ्नो घरखेत कहाँनिर थियो भन्ने सङ्केत नै छैन ।

“बाबा, दसैँ आयो नी । हामी गाउँ कहिले जाने ? आमाबुबा (हजुरबा–हजुरआमा) ले ‘पिङ खेल्न आऊ है झट्टै’ भनेर किन फोन नगरेको होला ? आजभोलि भिडियो कल किन नगरेको ? दसैँमा घर जाँदा म त रिसाउने हो ।”

यसरी पाँच वर्षीय छोरा लियान पौडेलले बारम्बार राखिरहेको जिज्ञासाले निराजन आँशु नै थाम्न सक्नुहुन्न । छोराले थाहा नपाओस् भनेर कहिले बाथरुममा, कहिले अर्को कोठामा गएर रुनुहुन्छ र पानीले आँखा धुनुहुन्छ । “बाबा, दसैँमा सोले घर गएर पिङ खेल्नुपर्छ भनेर छोराले सोध्दा म त आफूलाई सम्हाल्न नै सकिरहेको हुन्न”, निराजन भन्नुहुन्छ ।

अबोध छोरा लियानलाई के थाहा ? भोटेकोशीको बाढीले सोलेको घर छैन, हजुरबा र हजुरआमालाई पनि बाढीले बगायो भनेर । लियानलाई दसैँ आएपछि गाउँको घर पुगिन्छ, हजुरबुबाले हालिदिएको पिङ खेलिन्छ, हजुरआमासँग भेट हुन्छ र पोहोर सालको जस्तै रमाइलो हुन्छ भन्ने लागिरहँदो हो । छोराको चित्त कसरी बुझाउने भनेर निराजन अलमलम हुनुहुन्छ ।

“छोरालाई केही थाहा छैन । अझै पनि दसैँमा सोले घर जाने र पिङ खेल्ने भनिरहेको छ । म अर्को कोठामा हुँदासमेत उसको आमाको फोनबाट घर अनि अघिल्लो दसैँमा नै हालिदिएको पिङ देखाउन भन्छ । ऊ आफ्नो घर छ कि छैन भनेर निश्चित हुन खोजिरहेको जस्तो गर्छ”, निराजनले भन्नुभयो ।

गाउँघरको दसँैको रौनक निराजनका लागि अब सम्झनामा मात्रै छ । आमाले कमेरो र रातोमाटो लगाएर घर लिपपोत गर्न थालेपछि दसँै घरआँगनीभित्र भित्रिन तम्तयार भएको भान हुन्थ्यो । थाक्रोमा पाकेर पट्ट फुट्न लागेको काँक्रा हुन्थे । दसैका लागि भनेर आमाकै हातले बनाएका अचार हुन्थे । दसैमा काट्नुपर्छ भनेर वरपर घाँस नकाटी राखिन्थ्यो । घरवरपरका झाडी सफा गरेर चिरिच्याट्ट बनाइन्थ्यो । निराजन दसैँ बिदा भएपछि दसैँका लागि भनेर दाउरा खोज्न गएर आमालाई सघाउनुहुन्थ्यो । प्रदेशीहरू गाउँ फर्कन्थे ।

“गाउँ नै रमाइलो, दसैँ रमाइलो, दसैँ आउँदा मनमा पीर भए नी यसै रमाइलो ।”

अघिल्लो दसँैसम्म शिव हमालको शब्द तथा सङ्गीत र विमल परियार तथा सविता परियारको स्वरमा सजिएको यो दसैँको गीत घन्कन थालेपछि निराजनको मनमा पनि उत्सवको माहोल आउँथ्यो । दसैमा झनै रौनक देखिने, रमाइलो लाग्ने त्यो गाउँ नै अब त उजाड बगर बनिसकेको छ ।

जब पढाई र रोजगारीको सिलसिलामा निराजन काठमाडौँ आउनुभयो, कहिले छुट्टी होला र गाउँ जाउँलाजस्तो हुन्थ्यो । यसपटक बुबाले घरमा प्लास्टर गर्नुभएको थियो । त्यही प्लास्टर गरेको घरमा बसेर टीका र जमरा लगाउँला, आफन्त र साथीभाइसँग भेटौँला भन्ने सोच बनाउनुभएको थियो निराजनले । ती आफन्त, काकाकाकी अनि साथीभाइलाई बाढीको भेलले बगायो, अब कहिल्यै भेट्न नपाइने गरी । “बुबाआमाले हरेक वर्ष फोन गरेर सोध्नुहुन्थ्यो, “दसैँमा कहिले आउँछाँै ? कति दिन बस्छौँ ? कति मासु खाने ?”, निराजन भन्नुहुन्छ । सधैँको दसैँमा जस्तै यसपटक पनि आमाले यसो भन्दै फोन गरिदिए पनि हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ निराजनलाई ।

“अहिले हामीलाई दसैँ आएको हो कि अरू कुनै दिन हो, छुट्याउनै गाह्रो छ । पहिला दसैँ आउँदा छुट्टै खुसी हुन्थ्यो । अहिले त चाडपर्व आएको अनुभूतिसमेत हुँदैन”, निराजन भन्नुहुन्छ ।

भूकम्पले विस्थापित, बाढीले सर्वस्व

विसं २०७२ को भूकम्पले निराजनको परिवारलाई घरबाट विस्थापित गरेको थियो । भूकम्पले गाउँको घर बस्न नमिल्ने भएपछि परिवारका केही सदस्य तल बेँसीतिर झरेका थिए । त्यहाँ जग्गा किनेर घर बनाइएको थियो ।

खेतीपातीबाट हुने आम्दानी पनि परिवारको जीवनयापनको आधार बनेको थियो । भूकम्पपछि बनेको घरमा परिवारले विस्तारै जीवन व्यवस्थित गर्दै लगेको थियो । घर निर्माण भएको एक दशकभन्दा बढी समयपछि बल्ल त्यसलाई अझ राम्रो बनाउने योजना अघि बढ्यो । बुबाले दुई महिनाअघि मात्रै घरमा प्लास्टर गर्न लगाउनुभएको थियो । दसैँमा परिवारका सबै सदस्य आउँदा घर राम्रो देखियोस् भन्ने उहाँको चाहना थियो । घरको स्वरूप फेरिँदै थियो । परिवारका सपना पनि साकार हुँदै थिए । तर, भदौ १० गते आएको बाढीले ती सबै सपना क्षणभरमै बगाइदियो ।

बाढी आउनुभन्दा केही समयअघि निराजनले परिवारलाई गाउँमा नबस्न आग्रह गर्नुभएको थियो । अघिल्लो वर्ष पनि भोटेकोशीमा बाढी आएपछि जोखिम बढेको महसुस गर्दै उहाँले बुबाआमालाई काठमाडौँ आउन भन्नुभएको थियो । नातिको हेरचाह गर्नका लागि पनि परिवारलाई काठमाडौँ ल्याउने सोच थियो निराजनको । तर, बुबा विद्यालयमा अध्यापन गर्नुहुन्थ्यो । अवकाश हुन अझै तीन वर्ष बाँकी भएकाले बुबाले अब दसँैको पेस्की लिएर सोचौँला भन्नुभएको निराजन सुनाउनुहुन्छ ।

“मैले बुबाआमालाई अब त्यहाँ नबस्नुस्, जोखिम छ, काठमाडौँ आउनुस् भनिरहेको थिएँ । तर, यस्तो विपत्ति आउला भन्ने कसैले कल्पना गरेका थिएनौँ”, निराजनले सम्झनुभयो । यदि बुबाआमा काठमाडौँ आएको भए सम्पत्ति गुमाए पनि उहाँहरूलाई त गुमाउनु पर्दैनथ्यो भन्ने लाग्छ उहाँलाई ।

पेसाले पत्रकार निराजन भदौ १० गते कार्यालयमा हुनुहुन्थ्यो । रातोपाटीमा कार्यरत उहाँ बाढी आएको खबर पाउँदा सुरुमा सामान्य बाढी होला भन्ने ठान्नुभयो । यसअघि पनि खोला बढ्ने र बाढी आउने गरेकाले यसपटक पनि त्यस्तै होला भन्ने लागेको थियो उहाँलाई । तर, केही समयपछि गाउँमा बाढी पसिसकेको खबर आयो । काठमाडौँमा बस्ने अर्जुन पौडेलले फोन गरेर बाढी सोलेसम्म आइपुगेको बताउनुभयो । प्रत्यक्ष दृश्य र समाचारबाट बाढीको भयावहता थाहा हुन थालेपछि निराजनले परिवारका सदस्यलाई फोन गर्न थाल्नुभयो । पहिले आमालाई फोन गर्नुभयो । सम्पर्क हुन सकेन । बुबालाई फोन गर्नुभयो, लागेन । काका र बहिनीलाई फोन गर्दा पनि सम्पर्क हुन सकेन ।

फोन नलागे पनि निराजनको मनमा परिवारका सदस्य सुरक्षित ठाउँमा पुगेको विश्वास थियो । यसअघि बाढी आउँदा गाउँका मानिस माथितिर सुरक्षित स्थानमा गएर बसेका थिए । यसपटक पनि सबै जना जङ्गलतिर वा माथिल्लो गाउँमा पुगेका होलान् भन्ने उहाँलाई लाग्यो । “मलाई दिउँसो २ः०० देखि ३ः०० बजेसम्म सबै जना सुरक्षित हुनुहुन्छ होला भन्ने लागेको थियो । फोन नलाग्नु सामान्य समस्या होला भन्ने सोचेको थिएँ”, उहाँले भन्नुभयो । पछि गाउँका मानिससँग सम्पर्क हुन थालेपछि अवस्था झन् भयावह भएको थाहा भयो । कतिपयले स्पष्ट रूपमा केही भन्न सकिरहेका थिएनन् ।

गाउँबाट अब सम्हालिनुपर्छ भनेर फोन आउँदा भने उहाँका मनमा चिसो पस्न थाल्यो । तर पनि उहाँलाई परिवारका सदस्य कतै जङ्गलमा बस्नुभएको होला, फर्किहाल्नुहुन्छ होला भन्ने लागिरह्यो । दिन बित्दै गए । परिवारका सदस्यको अवस्था पत्ता लागेन । शव पनि फेला परेनन् । कुशको शव बनाएर काजकिरिया गरियो ।

“अहिले पनि मनले उहाँहरू हुनुहुन्न भन्ने मान्न सकेको छैन । कतै जङ्गल या ओडारमा बसिरहनुभएको छ कि भन्ने लाग्छ । कहिलेकाहीँ फोन हेर्न मन लाग्छ । अब दसैँमा घर आउनु भनेर फोन गर्नुहुन्छ कि जस्तो लाग्छ”, उहाँ भन्नुहुन्छ ।

बहिनी हिमानी चीनमा सिभिल इन्जिनियरिङ पढ्दै हुनुहुन्थ्यो र बिदामा घर आउनुभएको थियो । बाढी आएको दिन उहाँ काकासँग काठमाडौँ आउने तयारीमा हुनुहुन्थ्यो । पन्ध्र किलोमिटर टाढा पढाउने भएकाले बुबा स्कुलनजिकै बस्नुहुन्थ्यो । त्यस दिन भने भतिजीलाई बिदा गर्न घर आउनुभएको रहेछ । त्यही दिन आएको बाढीले सबैलाई बगाएर लग्यो ।

निराजनका गाउँका ७८ जना अझै बेपत्ता हुनुहुन्छ । अब विपत्तिले दिएको यो मानसिक पीडा कसरी कम गरेर अगाडि बढ्ने भन्ने लागिरहेको छ उहाँलाई । उहाँका अनुसार यस्तो विपत्तिबाट प्रभावित मानिसलाई मानसिक रूपमा सम्हालिन समय र राज्यको सहयोग दुवै आवश्यक छ ।

“हामीलाई अब राज्यको अभिभावकत्व चाहिएको छ । घर कहाँ बनाउने ? कसरी बस्ने ? कसरी जीवन चलाउने ? भन्ने आधार चाहिएको छ । कतिपय बालबालिकाले अभिभावक गुमाएका छन् । उनीहरूलाई कसरी सम्झाउने र उज्ज्वल भविष्य कसरी निर्माण गर्ने भन्ने पनि सोच्नुपर्छ”, उहाँको सुझाव छ ।