स्थानीय बीउ संरक्षणका लागि धनकुटामा जिन बैङ्क स्थापना

धनकुटा, २२ असोजः परम्परागत तथा स्थानीय बालीका बीउ लोप हुने जोखिम बढिरहेका बेला यहाँ स्थापना गरिएको ‘जिन बैङ्क’ धनकुटा नगरपालिकालाई हस्तान्तरण गरिएको छ । स्थानीयस्तरमा पुस्तौँदेखि संरक्षण हुँदै आएका तर पछिल्लो समय खेती गर्ने चलन घट्दै गएका विभिन्न बालीका बीउ संरक्षण गर्ने उद्देश्यले स्थापना गरिएको जिन बैङ्क नगरपालिकाको संरक्षण तथा व्यवस्थापनमा रहने भएको हो ।

हुसाडेक नेपाल धनकुटाले आयोजना गरेको परियोजना समापन तथा प्रगति समीक्षा कार्यक्रममा संस्थाका अध्यक्ष खेमराज थापाले जिन बैङ्क धनकुटा नगरका प्रमुख चिन्तन तामाङलाई हस्तान्तरण गर्नुभएको हो । कार्यक्रममा स्थानीय रैथाने बीउको संरक्षण, कृषि जैविक विविधताको जगेर्ना तथा आगामी पुस्ताका लागि परम्परागत कृषि प्रणाली र बालीका जात सुरक्षित राख्नुपर्नेमा जोड दिइएको थियो ।

नगरप्रमुख तामाङले पछिल्लो समय आधुनिक तथा उन्नत जातका बीउको प्रयोग बढ्दै जाँदा स्थानीय तथा रैथाने बीउ क्रमशः हराउँदै गएको बताउनुभयो । स्थानीय हावापानी र माटोअनुकूल रहेका यस्ता बीउको संरक्षण गर्न सके कृषि जैविक विविधता जोगाउनाका साथै स्थानीय किसानलाई पनि फाइदा पुग्ने उहाँको भनाइ छ ।

“रैथाने बीउहरू क्रमशः मासिँदै गएको अवस्थामा जिन बैङ्कको स्थापनाले यस्ता बीउ संरक्षण र प्रवर्द्धनमा महत्वपूर्ण छ”, नगरप्रमुख तामाङले भन्नुभयो । उहाँले नगरले जिन बैङ्कको संरक्षण, व्यवस्थापन तथा यसको प्रभावकारी उपयोगका लागि आवश्यक पहल गर्ने बताउनुभयो ।

धनकुटा नगरपालिका परिसरमा हुसाडेकले धनकुटा नगरपालिका र संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम (युएनडिपी) सँगको सहकार्यमा जिन बैङ्क स्थापना गरेको हो । संस्थाले गत चैतदेखि धनकुटा क्षेत्रमा परम्परागत रूपमा खेती हुँदै आएका, तर पछिल्लो समय खेतीको चलनबाट हराउन थालेका विभिन्न बालीका बीउ सङ्कलन गर्दै आएको जनाएको छ ।

रैथाने तथा परम्परागत बालीका बीउ संरक्षण गर्नुका साथै तिनको पहिचान, संरक्षण र भावी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने उद्देश्यले जिन बैङ्क स्थापना गरिएको हुसाडेकका अध्यक्ष थापाले जानकारी दिनुभयो । उहाँका अनुसार स्थानीय किसानका खेतबारीमा मात्र सीमित रहेका धेरै बीउका जात संरक्षणको अभावमा हराउने अवस्थामा पुगेका छन् ।

जिन बैङ्कका लागि हालसम्म बेलगुटी, बासमती, तौलीलगायत स्थानीय धानका जात सङ्कलन गरिएको छ । त्यस्तै फर्सी, सिमी, बोडी, घोरेमास, गहत, फिलुङ्गे, सौँफ, तोरी, चमसुर, गहुँ, मकै, आलस, रातो तथा कालो दाल, भटमास, घिरौँला, काक्रा, सेतो-रातो तिल, बकुल्ला, रातो-सेतो मकै, माझी बोडी तथा विभिन्न रैथाने कोदोलगायतका बीउ पनि सङ्कलन गरिएको कार्यालयले जनाएको छ ।

कार्यालयका अनुसार हालसम्म २५ भन्दा बढी प्रजातिका करिब ७० जातका रैथाने बीउ सङ्कलन भइसकेका छन् । यसरी सङ्कलन गरिएका बीउलाई व्यवस्थित रूपमा सुरक्षित राख्नुका साथै आवश्यकता र मागअनुसार किसानलाई उपलब्ध गराउने उद्देश्य पनि राखिएको छ ।

स्थानीय जातका बीउमा स्थानीय माटो तथा हावापानीसँग अनुकूल हुने क्षमता हुनुका साथै कतिपय बीउमा रोग तथा कीरा प्रतिरोधी गुणसमेत हुने भएकाले यसको संरक्षण महत्वपूर्ण रहेको बताइएको छ । रैथाने बालीको संरक्षणले कृषि जैविक विविधता कायम राख्न तथा स्थानीय खाद्य प्रणालीलाई बलियो बनाउन सहयोग पुग्ने धनकुटा नगरपालिकाले जनाएको छ ।

यसैबीच, सोही कार्यक्रममा धनकुटा नगरपालिकामा सञ्चालित ‘राइसे’ परियोजना पनि समापन भएको जानकारी दिइएको थियो । परियोजनामार्फत करिब ४६ हजार अमेरिकी डलरको लागतमा धनकुटा नगरपालिका क्षेत्रभित्र विभिन्न वातावरणीय तथा कृषि क्षेत्रमा काम गरिएको परियोजना प्रमुख नवीन भट्टराईले जानकारी दिनुभयो ।

परियोजनाअन्तर्गत सोयल सिमेन्ट प्रविधिबाट पोखरी निर्माण, जिन बैङ्क स्थापना, माछापालन, समुदायमा आधारित कृषि पर्यटन, भूजल पुनर्भरण तथा मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणलगायत क्षेत्रमा काम गरिएको उहाँले बताउनुभयो । परियोजनाले स्थानीय समुदायको आयआर्जनमा सहयोग पुर्‍याउनुका साथै कृषि, वातावरण संरक्षण र स्थानीय स्रोतको दिगो उपयोगमा समेत योगदान गरेको हुसाडेक नेपालले दाबी गरेको छ ।